De bescherming van het landschap vindt in principe via het instrumentarium van de ruimtelijke ordening plaats. De borging daarvan vindt plaats in de gemeentelijke bestemmingsplannen. Via handhaving ziet de gemeente erop toe dat de eisen en voorwaarden die in het bestemmingsplan zijn opgenomen worden nageleefd. Als dit beleid onvoldoende om het karakteristieke landschap te beschermen en te behouden, dan is aanvullend instrumentarium noodzakelijk (juridisch, financieel).
Een duidelijk RO beleid helpt om het karakteristieke landschap duurzaam te beschermen en te houden en bijvoorbeeld bebouwing uit te sluiten:
- In de bestemmingsplannen voor het buitengebied kan de komst
van ongewenste functies, zoals bebouwing direct worden tegen gegaan.
Het bestemmingsplan zou kunnen bepalen dat ‘verbrede agrarische
doeleinden’ bestemd zijn voor de bedrijfsvoering van verbrede agrarische
productie bedrijven en dat ‘de verbrede activiteiten’ alleen zijn toegestaan als
ondergeschikt onderdeel van de agrarische bedrijfsvoering.
- Met de nieuwe Wet Ruimtelijk Ordening is de provinciale verordening het
instrument om op provinciaal niveau een speciale status voor het landschap te
regelen. Een speciale status voor het gebied kan bovendien helpen bij een
eventuele EU staatssteuntoets. De provincie kan een karakteristiek gebied als
provinciaal landschap aanwijzen of recreatie/natuurgebieden aanleggen aan de
rand van de stad. Voor de toekomst van een bepaald gebied zijn aanduidingen
op rijksniveau voor het gebied belangrijk. De sterkste bescherming op dit
moment bieden de rijksbufferzones, de EHS gebieden, en de Natura 2000
gebieden.
Soms is een aanvullend instrument nodig, zoals een grondinstrument (bijvoorbeeld een beheergrondbank) indien de grondprijzen hoger zijn dan de agrarische opbrengstwaarde. Of groen/blauwe diensten voor het duurzaam beheer van het landschap. Of fiscale stimulansen.
Zo is een combinatie van instrumenten mogelijk voor de bescherming en ontwikkeling van het landschap: een streng ruimtelijk ordeningsbeleid, handhavinginstrumentarium en aanvullend instrumentarium zoals een duurzame vergoeding voor groene/blauwe diensten.